Κώστας Πρωτοπαπάς

Ερευνήτρια: Ωραία. Εδώ στον Καρβουνά ξανά, κύριε Γιάννη... (διορθώνει) κύριε Κώστα, να μας πείτε το όνομά σας, πότε γεννηθήκατε, πού εγεννηθήκατε; Κώστας Πρωτοπαπάς: Είμαι ο Κωνσταντίνος Πρωτοπαπάς. Εγεννήθηκα στον Αμίαντο, στο νοσοκομείο του μεταλλείου στον Πάνω Αμίαντο, το 1967. Ερευνήτρια: Και εζήσατε στον Αμίαντο πόσα χρόνια; Κώστας Πρωτοπαπάς: Όλα μου τα χρόνια σχεδόν. Εφύαμε τώρα όμως μετά που έκλεισε το μεταλλείο. Εμείς εμέναμε στον Κάτω Αμίαντο, αλλά ο Αμίαντος ήταν ένας... Κώστας Πρωτοπαπάς: ...είχαμε πολλές εμπειρίες από το μεταλλείο του Αμιάντου, διότι οι γονείς μας, η μητέρα μου και ο πατέρας μου εδουλέψαν από πολύ μικρή ηλικία στο μεταλλείο του Αμιάντου. Ερευνήτρια: Εσείς επήατε καθόλου ή όχι; Κώστας Πρωτοπαπάς: Εγώ το μόνο επισκέπτουμουν τον πατέρα μου κάποτε στο μεταλλείο. Τότε δεν ήταν τα μέτρα ασφαλείας τόσο αυστηρά, μπορούσε κάποιος να μπει στο μεταλλείο. Ερευνήτρια: Και επερνούσατε αλλόπως...; Κώστας Πρωτοπαπάς: Ναι, έτυχε πολλές φορές να επάω με τον πατέρα μας... έτυχε πολλές φορές να επισκεφτώ το μεταλλείο Αμιάντου. Ερευνήτρια: Εσείς είπατε μου εζήσατε όλα σας τα χρόνια σχεδόν στον Αμίαντο. Τι έχετε να θυμάστε από τη ζωή εκεί; Κώστας Πρωτοπαπάς: Θυμούμαι ότι καθημερινώς, ειδικά το καλοκαίρι που δεν είχε βροχές, το χωριό μας ήταν σκεπασμένο από σκόνη αμιάντου. Δηλαδή έβλεπες πάνω στο μεταλλείο μια ομίχλη άσπρη που ερχόταν προς τα κάτω στο χωριό μας. Τζαι... το μόνο που θυμούμαι τα φρούτα ούλλα γεμάτα πάνω στα δέντρα ολόασπρα από τη σκόνη του μεταλλείου. Κώστας Πρωτοπαπάς: Τζαι θυμούμαι τζαι μες στον ποταμό, όταν ήμασταν μικροί και είχαμε τες πισίνες, επηαίναμε μες στον ποταμό τζαι κάμναμε πισίνες τζαι εγινώμασταν ολόασπροι από το χώμα που κολλούσε πάνω μας. Τζαι το μόνο που κάμνει εντύπωση είναι ότι από εκεί που επέραννε το ποτάμι, τίποτα δεν εβλάστανε. Κώστας Πρωτοπαπάς: Τίποτα. Ήταν κρανίου τόπος ο ποταμός μας, ούτε ένα χορταράκι. Ερευνήτρια: Γιατί επέρανναν εννοείτε τα απόβλητα του αμιάντου; Κώστας Πρωτοπαπάς: Του αμιάντου, ναι, τζαι οπουδήποτε εν εκατάφερναν να ριζώσει κάτι. Ερευνήτρια: Εσείς πώς θεωρείτε ότι το μεταλλείο επηρέασε τη ζωή πέρα από τη σκόνη στο χωριό και στη γύρω περιοχή; Κώστας Πρωτοπαπάς: Κοίταξε να δεις, το μεταλλείο Αμιάντου ήταν από τους καλύτερους εργοδότες. Εξού και ο κόσμος όλος από όλη την Κύπρο ερχόταν στον Αμίαντο διότι επληρώνουνταν καλά. Κώστας Πρωτοπαπάς: Επληρώνουνταν καλά με τα λεφτά, η εταιρεία τους παρείχε σπίτι, είχαν πολλά ωφελήματα. Ερευνήτρια: Σπίτι, ρεύμα νομίζω, νερό ήταν όλα πληρωμένα από την εταιρεία; Κώστας Πρωτοπαπάς: Ναι, ήταν όλα πληρωμένα. Τζαι ο κόσμος αρέσκεν του ο Αμίαντος. Ευτυχώς δεν έγιναν πολλά δυστυχήματα διότι δεν ήταν υπόγεια, ο Αμίαντος ήταν πάνω από τη γη. Τα δυστυχήματα ήταν πολλά περιορισμένα. Κώστας Πρωτοπαπάς: Φυσικά εντάξει, εγώ που θυμούμαι ο μακαρίτης ο πατέρας μου έχασε το ένα του το δάκτυλο σε κάποιο ατύχημα στα μηχανήματα. Τζαι έκαμε τζαι στο νοσοκομείο Αμιάντου πολύ καιρό. Τζαι θυμούμαι έτσι τον κόσμο που ξεκίνα περπατητός από τον Κάτω Αμίαντο να πάει στον Πάνω Αμίαντο από τα μονοπάτια. Τζαι εμείς πάντα στον Αμίαντο εζούσαμε με τον φόβο των μπάζων του αμιάντου, δηλαδή από τες βροχές να μην... Κώστας Πρωτοπαπάς: ...να μην παρασυρθούν από το βουνό τζαι να μας σκεπάσουν. Εντάξει, οι πιο παλιοί λένε ότι τζαι ο ποταμός κανένα-δυο φορές επλημμύρισε μες στο χωριό τζαι έτσι εζούσαν με τον φόβο αν έβρεχε έντονα. Είχαμε την εταιρεία Αμιάντου εμερίμνα τζαι εκαθάριζε τον ποταμό τακτικά για να μην υπάρχουν διαρροές. Ήταν πάντα καθαρός ο ποταμός, είχαν καλά μηχανήματα. Ερευνήτρια: Ακούσατε ότι κάποιοι άνθρωποι εντάξει σε ποσοστό αρρώστησαν πάρα πολύ στον Αμίαντο από τη σκόνη; Κώστας Πρωτοπαπάς: Πιστεύω εγώ ήταν ο οργανισμός, ήταν ο οργανισμός. Ο πατέρας μου πολλές φορές που επήαινα μαζί του στο μεταλλείο, εδούλευε στους μύλους. Είχε πάρα πολλή σκόνη τζαμαί τζαι μπορούσες να 'σαι στα δύο μέτρα τζαι να φωνάζεις «παπά πού είσαι;» τζαι να μην τον βλέπεις από τη σκόνη. Κώστας Πρωτοπαπάς: Ερχόταν στο σπίτι κάθε βράδυ ολόασπρος, από πάνω ως κάτω, ήτον άλλος άνθρωπος, τζαι έζησε ως τα 94. Άρα έχει να κάνει με ανθρώπους που μπορεί να αρρώστησαν τζαι μένοντας στην πόλη. Τζαι το μεταλλείο είχε πολλές παροχές, ιατροφαρμακευτική περίθαλψη, ήταν δωρεάν, έρχεται ο οδοντίατρος στο μεταλλείο... Ερευνήτρια: Στο νοσοκομείο εννοείτε; Κώστας Πρωτοπαπάς: Στο νοσοκομείο του μεταλλείου. Η μάνα μου εγέννησε τζαι τα τρία της παιδιά στο μεταλλείο Αμιάντου, ήταν δωρεάν. Υπήρχαν γιατροί τακτικοί... Ερευνήτρια: Είπατε μου εδούλεψε τζαι η μάνα σας στο μεταλλείο, έτσι; Κώστας Πρωτοπαπάς: Η μάνα μου 13 χρονών εδούλεψε στο μεταλλείο, έραβε τες σακκούλες που βάλλαν τον αμίαντο μέσα. Ερευνήτρια: Στο Fiber; Κώστας Πρωτοπαπάς: Στο Fiber, ναι. Ερευνήτρια: Τζαι ο πατέρας σας ήταν εργάτης; Κώστας Πρωτοπαπάς: Ήταν εργάτης. Ο πατέρας μου έπιασε σύνταξη στο μεταλλείο. Ερευνήτρια: Η μητέρα σας έμεινε πολλά χρόνια; Κώστας Πρωτοπαπάς: Εδούλεψε πάρα πολλά χρόνια, γύρω στα 10 χρόνια, διότι μετά είχε τα μωρά, εν εμπορούσε. Ήταν πιο δύσκολες οι συνθήκες. Ερευνήτρια: Εσείς τι έχετε να θυμάστε από τον παπά σας τζαι τη μάνα σας τζαι το πώς εζούσαν; Εζούσατε καλά; Εστερηθήκατε πράγματα; Κώστας Πρωτοπαπάς: Εντάξει, εγώ ήμουν σε πιο μεγάλη ηλικία. Γενικά εν εστερηθήκαμε διότι στο μεταλλείο Αμιάντου επληρώναν καλά λεφτά. Κώστας Πρωτοπαπάς: Τζαι έτσι εντάξει, επερνούσαμε μια κανονική ζωή. Όχι πλούσιοι, αλλά εν εχρειαστήκαμε κάτι που εν εμπορούσαμε να το πάρουμε. Εντάξει, οι συνθήκες ήταν διαφορετικές, ο κόσμος εζούσε διαφορετικά, εν είχαμε τες θερμάνσεις που έχει τώρα, τες πολυτέλειες, εντάξει ήτον... Ερευνήτρια: Εν είχατε όμως τούτο με τες θερμάνσεις ας πούμε εν σας παρείχε η εταιρεία αφού ήταν κρύο; Κώστας Πρωτοπαπάς: Στα σπίτια υπήρχαν τζάκια. Κώστας Πρωτοπαπάς: Ο καθένας εμερίμνα να πιάσει τα ξύλα του για να... εζούσαμε πιο απλά, ήταν τζαι πιο καλά νομίζω. Ο κόσμος είχε λιγότερες ανάγκες από τζείνες που έχει σήμερα. Εζούσαμε με πιο λίγα τζαι ήμασταν πιο χαρούμενοι. Τζαι θυμούμαι που έβλεπα τον κόσμο που ξεκίνα περπατητός να πάει στο μεταλλείο να δουλέψει. Ερευνήτρια: Θυμάστε καθόλου την κοινότητα, εκδηλώσεις, η ζωή στην κοινότητα πώς ήταν έξω από το μεταλλείο; Κώστας Πρωτοπαπάς: Εμάς στο χωριό μας εκδηλώσεις εν εγίνονταν τζαι τόσο συχνά. Ερευνήτρια: Εκάμνεν η εταιρεία εκδηλώσεις για τους υπαλλήλους της; Κώστας Πρωτοπαπάς: Όχι, εν έκαμνε. Ερευνήτρια: Ή για τα μωρά ας πούμε Χριστούγεννα; Κώστας Πρωτοπαπάς: Όχι, εν έκαμνε τέτοια πράγματα. Ήταν τζαι ξένοι, εν ήταν Κύπριοι οι ιδιοκτήτες του Αμιάντου. Κώστας Πρωτοπαπάς: Τζαι έτσι εμάς... μετά που επάθαμεν για τον Αμίαντο, οι ιδιοκτήτες του Αμιάντου έρχονταν σε αντιπαράθεση με την εταιρεία, υπήρχε μια μικρή αντιπαράθεση μεταξύ Κάτω Αμιάντου και εταιρείας. Ήταν το μόνο πράγμα που επηρέαζε, τούτη η σκόνη διότι ήταν κάτω από το μεταλλείο. Τζαι εχρειαζόμαστεν, μετά που επεράσαν κάποια χρόνια ο κόσμος άρχισε τζαι έβλεπε τούτα τα πράγματα... Κώστας Πρωτοπαπάς: ...στον ποταμό μας, εβλέπαμε τα χόρτα, σιγά-σιγά να παρατηρούμε να έρχονται τούτα τα πράγματα. Ερευνήτρια: Εν είχε πρόθεση η εταιρεία ή εν έκαμε καμιά ενέργεια να σας μεταφέρει σε άλλα καινούργια σπίτια προς τον Πάνω Αμίαντο για να φύγετε από κάτω; Κώστας Πρωτοπαπάς: Όχι, εν έγινε τέτοια ενέργεια. Κάποια σπίτια που ήταν κοντά στον ποταμό και εκινδύνευαν, απαλλοτριώθηκαν και εμπορούσε ο κόσμος να μεταφερθεί κάπου αλλού. Κώστας Πρωτοπαπάς: Επειδή εκινδύνευαν που τα μπάζα. Ερευνήτρια: Ο Κάτω Αμίαντος ήταν κρατική γη όπως συνέβαινε στον Πάνω Αμίαντο, εχτίζατε εσείς τα σπίτια; Κώστας Πρωτοπαπάς: Όχι, εν ήταν έτσι. Ο Κάτω Αμίαντος πιο πολύ από το Πελέντρι που δημιουργήθηκε. Ήταν από το Πελέντρι που είχαν περβόλια στον Αμίαντο, περιουσίες, τζαι σιγά-σιγά εμείναν τζαμαί τζαι αρχίσαμε τζαι κατοικούσαμε. Ερευνήτρια: Η σχέση σας με την κοινότητα τότε, με τον Πάνω Αμίαντο, πώς ήταν οι σχέσεις στα χωριά; Κώστας Πρωτοπαπάς: Ήταν πάρα πολύ καλές. Μεταξύ Κάτω Αμιάντου με Πάνω Αμιάντου υπήρχαν προβλήματα, διεκδικήσεις... Ερευνήτρια: Τι εννοείτε διεκδικήσεις; Κώστας Πρωτοπαπάς: Απλώς εμείς εζητούσαμε από την εταιρεία πιο πολλά πράγματα. Η εταιρεία πιο πολλά έκαμνε υπέρ του Πάνω Αμιάντου, που ήταν τα σπίτια τα δικά τους. Κώστας Πρωτοπαπάς: Τζαι τα πράγματα του... εν τούτο που ξέρω, ότι εχτίζαν τους τα σπίτια τους στον Πάνω Αμίαντο, εμάς τον Κάτω Αμίαντο ελαλούσαμεν ότι τον είχαν παραμελημένο. Ερευνήτρια: Τζαι γι' αυτό υπήρχε θεωρείτε τούτη η αντιπαράθεση μεταξύ Πάνω τζαι Κάτω Αμιάντου; Κώστας Πρωτοπαπάς: Υπήρχε μια μικρή αντιπαράθεση, εντάξει εν έβγαινε προς τα έξω αλλά ήθελε ο καθένας να φέρει τα κάρβουνα κοντά του. Ερευνήτρια: Τι είχατε στην κοινότητα; Εννοώ τι είχατε στο χωριό, είχατε κρεοπωλεία, είχατε μπακάλικον, τι παροχές είχατε; Κώστας Πρωτοπαπάς: Υπήρχαν κρεοπωλεία τζαι μπακάλικα. Με το κλείσιμο του Αμιάντου έφυε πολύς κόσμος, όπως λένε, διότι εν είχε πλέον να δουλέψει ο κόσμος. Εμείναν ορισμένοι που ήταν ιδιοκτήτες. Κώστας Πρωτοπαπάς: Αλλά μετά το κλείσιμο αρχίσαν τζαι τα προβλήματα διότι ο μισθός της εταιρείας Αμιάντου ήτον πολλά ψηλός σε σχέση με όσα παίρναν οι άλλοι στην Κύπρο. Τζαι αναγκάστηκε ο κόσμος να φύγει να βρει δουλειά αλλού. Ερευνήτρια: Άρα φαντάζομαι άρχισε τζαι η αποκέντρωση. Από ό,τι μας ανέφεραν άλλοι που μιλήσαμε για τον Αμίαντο, είχατε σινεμά, είχατε ομάδα ποδοσφαίρου, εν τα εζήσατε εσείς; Κώστας Πρωτοπαπάς: Αθυμούμαι τα τζαι έβλεπα τζαι φωτογραφίες τζαι το γήπεδο... υπήρχαν όπως μας έλεγαν οι παλιοί, που ούλλη η Κύπρος ερχόταν τζαι εδούλευκε μες στο μεταλλείο του Αμιάντου. Τζαι υπήρχε τζαι ποδοσφαιρική ομάδα, σινεμά, μπακάλικα, καταστήματα... μπορούσε μια οικογένεια να ζήσει με όλες τες παροχές. Τζαι όπως αθυμούμαι το βράδυ άμα έβλεπα πάνω από τον Κάτω Αμίαντο στον Πάνω, ένα πράγμα ολόφωτο. Κώστας Πρωτοπαπάς: Στο μυαλό μου τώρα ήταν... ήταν σαν πολιτεία σπουδαία, μας έκαμνε εντύπωση πόσα πολλά φώτα που βλέπαμε. Ερευνήτρια: Επειδή είχαν ηλεκτρικό ρεύμα. Κώστας Πρωτοπαπάς: Ναι, είχε. Ερευνήτρια: Τζαι σε σας όμως, τζαι σας ήταν πληρωμένο από την εταιρεία; Κώστας Πρωτοπαπάς: Όχι. Ερευνήτρια: Άρα τζαι τούτο είναι διαφορά Πάνω με Κάτω; Κώστας Πρωτοπαπάς: Ναι, διότι στον Πάνω Αμίαντο επλήρωνε τα ούλλα η εταιρεία τζαι το ηλεκτρικό ρεύμα τζαι το νερό. Κώστας Πρωτοπαπάς: Εντάξει τζαι μετά που έκλεισε το μεταλλείο αρχίσαν τζαι τα άλλα τα προβλήματα, οι τελευταίοι υπάλληλοι που θέλαν να κρατήσουν τα σπίτια τους... Ερευνήτρια: Που ήταν τζαι τα δικά τους; Κώστας Πρωτοπαπάς: Εν ήταν της εταιρείας. Μετά που ετελείωνε η εργασία τους τα παραχωρούσαν πίσω ή τα πιάναν όταν εβγαίναν στη σύνταξη. Κώστας Πρωτοπαπάς: Τζαι έτσι ούτως ή άλλως άλλαζε το σπίτι. Μια οικογένεια μπορούσε να θέλει πιο μεγάλο σπίτι τζαι μετακινούνταν τζαι επήαιναν αλλού από ό,τι ξέρω. Άρα τζαι τούτον... ναι. Τζαι κυρίως λέω σου ότι τα σπίτια εκείνα ήταν αρχοντικά σπίτια, μεγάλα, κάθε δωμάτιο είχε το τζάκι του, ήταν πέντε υπνοδωμάτια. Ήταν σπίτια ωραία πολυτελείας τζαι αφήκαν τα τζαμαί τζαι ερημώσαν. Κώστας Πρωτοπαπάς: Εν εμπορούσαν να τα αξιοποιήσουν να τα δώσουν σε φτωχές οικογένειες, να μπορούν να γίνει τζαι μια αποκέντρωση. Τώρα είναι όλα άχρηστα, τα καμάδια ούλλα... έχει πάρα πολλά καλά σπίτια. Ερευνήτρια: Εσείς ακόμα ζείτε τζαι τώρα στον Αμίαντο; Κώστας Πρωτοπαπάς: Ναι. Ερευνήτρια: Πώς μοιάζει το χωριό τώρα σε σχέση με το τι θυμάστε; Θεωρείτε ότι είναι προς το καλύτερο ή...; Κώστας Πρωτοπαπάς: Προς το καλύτερο ναι, διότι επρασίνισε το χωριό μας. Κώστας Πρωτοπαπάς: Όμως μετά το κλείσιμο του μεταλλείου υπήρξε μεγάλη αστυφιλία, όπως σας είπα και προηγουμένως, τώρα εμείναμε 130-140. Εντάξει, πιστεύω ότι αρχίζει πλέον να αναπτύσσεται ο κόσμος, ο κόσμος αρχίζει τζαι στρέφεται στα χωριά αλλά εμείς δυστυχώς δεν έχουμε γη να μπορούμε να προσφέρουμε στον κόσμο. Κώστας Πρωτοπαπάς: Δηλαδή ένα ζευγάρι να χτίσει είναι όλο δασικό, όλο βουνά. Αλλά ο Αμίαντος για τον Κάτω Αμίαντο ήταν πολλά συνδεδεμένος, ήταν ένα κομμάτι. Ερευνήτρια: Εν έγιναν προσπάθειες ή εν ξέρω αν ακούσατε αν ξέρετε, εν έγιναν προσπάθειες να αναβιώσει λίγο εκεί ο χώρος με το μεταλλείο να γίνει κάτι σαν μουσείο, κάτι να προσελκύσει τουρίστες; Κώστας Πρωτοπαπάς: Μετά που έκλεισε το μεταλλείο επεσαν τα μεγάλα γεράκια, όπως άκουα από τους παλιούς, και κατασπαράξαν τα όλα. Τα σίδερα... ενώ υπήρχαν πάρα πολλά πράγματα τζαμαί, τα δώσαν σχεδόν δωρεάν σε διάφορες εταιρείες. Εν υπήρχε κάποιος να βάλει μια τάξη τζαι να πει «ρε παιδκιά αφήστε τα να τα κάμουμε...». Εντάξει, τώρα οι αναπτυξιακοί κρότοι που έκαμαν τζαμαί το γεωπάρκο... Κώστας Πρωτοπαπάς: ...μπορεί κάποιος να πάει να δει, αλλά το μεταλλείο μέσα σχεδόν εχάσαν τα ούλλα. Εμείς στον Αμίαντο θέλουμε να δώκουμε ζωή τζαμαί, σκεφτόμαστε τι μπορούμε να κάμουμε, σκεφτόμαστε να κάμουμε καμιά εκδήλωση. Ερευνήτρια: Στο εξωτερικό τέτοιου είδους τόποι αναβιώνουν τζαι προσελκύουν τζαι πολύ κόσμο συνήθως. Κώστας Πρωτοπαπάς: Εγώ πρόσφατα επεσκέφθηκα τη Γαλλία τζαι είδα κάποιο παλιό μεταλλείο, εκάμαν το το "Σπίτι του Τοξικού", τζαι γίνεται χαμός για ένα μήνα τα Χριστούγεννα, δουλειά στο φουλ. Ερευνήτρια: Μα γι' αυτό λαλώ αν έγιναν προσπάθειες αν ξέρετε για να αναβιώσει λίγο. Κώστας Πρωτοπαπάς: Εγινε μια ανάπλαση αλλά εν εξυπηρετά άψυχα πράγματα. Θα μπορούσαμε τζαμαί... υπήρχε τζαι ο φράχτης εκεί. Ένα διάστημα που εκινδύνευε πάρα πολύ η κοινότητα Αμιάντου, η εταιρεία άνοιξε μια σήραγγα μεταξύ Κάτω τζαι Πάνω Αμιάντου για να βγάλει το νερό να μην περνά από τα μπάζα να τα φέρει στον Αμίαντο. Κώστας Πρωτοπαπάς: Αυτή η σήραγγα υπάρχει μέχρι σήμερα. Ερευνήτρια: Εν την γνωρίζουν πολλοί; Κώστας Πρωτοπαπάς: Εν την γνωρίζουν πολλοί, έγινε για να προστατευθεί ο Αμίαντος. Ερευνήτρια: Α, εν μπορεί να αξιοποιηθεί σήμερα; Κώστας Πρωτοπαπάς: Εν εύκολο διότι με το πέρασμα του χρόνου... αλλά είναι ανοιχτή, υπάρχει. Άμα βρέξει πολλά, κατεβάζει νερό που τη σήραγγα τζαι έρχεται. Τούτο το πράγμα το γνωρίζουν λίγοι. Έγινε για να προστατευθεί ο Αμίαντος. Ερευνήτρια: Εσείς νοσταλγείτε τζείνα τα χρόνια; Ήταν καλά χρόνια στο μυαλό σας ή είχατε... Κώστας Πρωτοπαπάς: Για μας ήταν καλά χρόνια, εβλέπαμε... αθυμούμαι τζείνα τα λεωφορεία έρχονταν οι βάρδιες, έξω στη νομαρχία να πάρουν τον κόσμο στο μεταλλείο, να φέρουν... επηαίναμε περπατητοί εμείς που ήμασταν μικροί... να περιεργαστούμε το μεταλλείο. Κώστας Πρωτοπαπάς: Εντάξει... ήταν δύσκολες εποχές αλλά ήταν ωραία, ήταν πιο αγνά τα πράγματα. Επηαίναν ούλλοι οι εργάτες με τα λεωφορεία από το Πελέντρι, τον Κάτω Αμίαντο... με μια χαρά. Ερευνήτρια: Ετσι ήτον η εποχή. Άρα επηρέασε ουσιαστικά τα βιώματά σας; Κώστας Πρωτοπαπάς: Ναι, ναι. Εζούσαμε ένα διάστημα με το φόβο διότι κάποιοι δικοί μας είπαν ότι κινδυνεύουμε από τα μπάζα του αμιάντου. Κώστας Πρωτοπαπάς: Διότι αν εκατέρρεαν, εμπορούσαν να σκεπάσουν το χωριό. Τζαι γι' αυτό έγινε τζείνη η σήραγγα. Αλλά λέω σου η εταιρεία ήταν δυνατή, εκαθάριζε τακτικά τον ποταμό. Ερευνήτρια: Επρόσφερε θεωρείτε γενικότερα στις κοινότητες πέρα από τα δικά της συμφέροντα που εξυπηρετούσε; Κώστας Πρωτοπαπάς: Εντάξει, η προσφορά ήταν ελάχιστη. Εκαμνε μόνο ό,τι ήταν απαραίτητο απλά για να εξυπηρετήσει τζαι να καθησυχάσει λίγο τον κόσμο. Κώστας Πρωτοπαπάς: Αλλά εντάξει, ο κόσμος επέρναγε, ήταν καλά τα πράγματα. Εντάξει οι συνθήκες εργασίας ήταν δύσκολες αλλά εντάξει. Ερευνήτρια: Ακούσατε εσείς καθόλου για ατυχήματα; Είπατε μου ο παπάς σας έχασε... Κώστας Πρωτοπαπάς: Ναι, έχασε το ένα του το δάκτυλο ο πατέρας μου και αποζημίωσαν τον, έδωσαν του 200 λίρες τότε. Κώστας Πρωτοπαπάς: Τζαι συνέχισε μετά να δουλεύει. Μετά από τζείνο εν έτυχε κάτι άλλο. Εδουλεύκε στο μεταλλείο ως που εβγήκε στη σύνταξη, έζησε στο μεταλλείο Αμιάντου αρκετό καιρό. Εγνώριζε τζαι ανθρώπους... εντάξει, άκουσα τζαι ατυχήματα ανθρώπων που επέθαναν στο μεταλλείο, που το Πελέντρι, τον Κάτω Αμίαντο... Κώστας Πρωτοπαπάς: ...αλλά γενικά εν υπήρχαν πολλά ατυχήματα. Ερευνήτρια: Ήρθατε σε επαφή με ανθρώπους από άλλους τόπους της Κύπρου; Όπως μας έλεγε πριν ο κύριος Τρύφωνας, έρχονταν λέει Τουρκοκύπριοι, έρχονταν από όλα τα χωριά της Κύπρου τζαμαί να δουλέψουν. Εσείς είχατε επαφή με τούτους τους ανθρώπους ή...; Κώστας Πρωτοπαπάς: Είχαμε, οικογενειακά, διότι οι γονείς μου εδούλευαν τζιπάνω, εγνώρισαν κάποιον κόσμο και έγιναν και φίλοι και ανταλλάξαμε επισκέψεις. Ερευνήτρια: Και μέσα στο χωριό και με άλλους εννοείτε. Άρα έτσι σαν καταληκτικό σχόλιο τι είναι τζείνο που σας έμεινε πιο έντονα στο μυαλό που τη ζωή στον Αμίαντο; Τι ένι τζείνο που έχετε τζαι θυμάστε που τότε; Κώστας Πρωτοπαπάς: Εμένα λέω σου ξανά, όπως τώρα ζούμε, είναι τζείνη η εμπειρία ούλλη που έβλεπα πάνω τζείνο το εργοστάσιο που εδούλευκε τζαι γινόταν τούτος ο χαμός. Κώστας Πρωτοπαπάς: Είχα μες στο μυαλό μου τζείνον τον χαμό που γινόταν... έβλεπες τζείνο το εργοστάσιο πάνω τζαι τα φώτα ούλλα ήταν... τώρα βλέπεις πάνω ται είναι ούλλα μαύρα ας πούμε. Άρεσκε μας έτσι που βλέπαμε ότι εδούλευκε το μεταλλείο, ήτον μια όμορφη ανάμνηση. Τζείνη η εικόνα μες στο μυαλό μου, τζείνα τα φώτα ούλλα... Κώστας Πρωτοπαπάς: ...έβλεπες από μακριά, που γινόταν τόσος χαμός που ήσαν πάνω οι μύλοι τζαι έβλεπες το φως. Ερευνήτρια: Τζαι άμα ήσουν τζαι σε λίγη απόσταση, γιατί άμα ήσουν μέσα εμπορεί να μην το θωρείς. Κώστας Πρωτοπαπάς: Ναι, άμα ήσουν σε λίγη απόσταση έβλεπες τα. Τζαι η εταιρεία Αμιάντου εβοήθησε στη βελτίωση των δρόμων, ο δρόμος Σαϊττά - Αμιάντου ήταν μηχανήματα της εταιρείας. Ερευνήτρια: Μα νομίζω το κυριότερο οδικό δίκτυο γύρω από τον Αμίαντο είναι η εταιρεία που το έκαμε, έτσι; Για να διευκολύνει τζαι την έλευση των ανθρώπων που θέλαν να δουλέψουν τζαμαί. Κώστας Πρωτοπαπάς: Ναι, υπήρχεν... η εταιρεία ήταν δυνατή, είχε δυνατά μηχανήματα τζαι εμπορούσε να σου κόψει ένα βουνό να το βλέπεις τη νύχτα τζαι την άλλη μέρα το πρωί να μην το βλέπεις. Εμετακινιόνταν ούλλα. Ερευνήτρια: Οταν έκλεισε η εταιρεία, οι γονείς σας ή ο πατέρας σας επήεν αλλού δουλειά; Κώστας Πρωτοπαπάς: Ο πατέρας μου ήταν... ήταν στον καιρό που ήταν να βγει στη σύνταξη. Άρα έτσι τζι αλλιώς εγύρευε αλλού δουλειά. Αλλά ο άλλος κόσμος επήεν αλλού δουλειές, εβλέπαν τη διαφορά πάντα στην πληρωμή. Ερευνήτρια: Άρα έβλεπαν τη διαφορά την οικονομική. Ήταν καλός εργοδότης. Απλά ήταν και πιο δύσκολες οι συνθήκες φαντάζομαι τζαι γι' αυτό... Κώστας Πρωτοπαπάς: Είπα σου ευτυχώς δεν είχε ούτε γαλαρίες ούτε τίποτε, ήταν επιφανειακά τζαι έτσι εν είχαμε τζαι πολλά δυστυχήματα, πολλά λίγα ατυχήματα. Ερευνήτρια: Ωραία. Κώστας Πρωτοπαπάς: Σας ευχαριστώ. Ερευνήτρια: Τάξει.